Als de muren spreken | Hasseltse street art: meer dan vermarkte rebellie

Al decennialang staat street art symbool voor dissidentie en rebellie, en maken overheden er doorgaans het liefst korte metten mee. Toch dient een kentering zich aan. Street artists worden almaar vaker ingehuurd om straten kleur te geven, festivals schieten als paddenstoelen uit de grond en werken gaan soms voor recordprijzen van de hand. Hoe dat in elkaar past? We zochten het uit in Hasselt.

by Jari Putteman

Van elektriciteitskastjes beplakt met stickers tot gevels voorzien van bonte muurschilderingen, de openbare ruimte vormt al jaar en dag een dankbaar canvas voor menig street artist. Toch overleeft het gros van die werken de sloophamer niet. Op de meeste plaatsen blijf street art illegaal, en bij sommigen roept het beelden op van woest bekladde oppervlakken in verloederde achterbuurten. Dat geldt des te meer voor de subvorm graffiti. Om de tekeningen uit het straatbeeld te weren, wordt dan ook diep in de buidel getast. Zo spendeerde de NMBS vorig jaar een stevige 5,4 miljoen euro aan de schoonmaak van haar treinen.

Dat street art omfloerst wordt door een aura van subversie, is misschien niet zo gek. Illustratief daarvoor is Banksy, de anonieme maar wereldberoemde straatkunstenaar die de beweging internationaal voor het voetlicht bracht. In de documentaire 'Banksy and the Rise of Outlaw Art' (2020) is te zien hoe de mysterieuze Engelsman met zijn nachtelijke, regelbrekende escapades en snedige boodschappen tegen flink wat schenen schopt, maar tegelijkertijd een trouwe schare fans oogst. Zijn groeiende reputatie gaf het startschot voor een aanzwellende interesse in de streetartscène, alias het door journalist Max Foster gedoopte 'Banksy-effect'. Die interesse vertaalt zich niet alleen in Instagramkiekjes van Jan Modaal die het spuitwerk komt bezichtigen, maar ook in commerciële initiatieven die erop inspelen. Enkele daarvan zijn de promotie van de Netflix-docuserie 'Our Planet' in 2019 aan de hand van zeven muurschilderingen doorheen het VK, maar ook samenwerkingen met het Franse luxemerk Louis Vuitton voor hun collectie 'Foulards d'Artistes' enkele jaren voordien. Dichter bij huis kocht kunsthandelaar Sofie Van De Velde in 2020 een Banksy-print aan voor €17.000 tijdens een aflevering van 'Stukken van Mensen'. De verkoper gaf toen aan het werk drie jaar eerder te hebben bemachtigd voor nog geen €600.

Hasseltse street art in kaart

Wie er van de trein stapt, voelt de opengesperde kijkers van een regenboogkleurige uil in z'n rug branden. Als er een paar gebouwen verderop ook nog een groenblauwe beestenbende opduikt, denk je een kaartje voor een soort psychedelische zoo te hebben gekocht. 'Hasselt heeft het', luidt de leuze van de Limburgse hoofdstad. En dat is onmiskenbaar waar voor street art. In het centrum, aan de stadsrand of net erbuiten, achter de meeste Hasseltse hoekjes en kantjes valt wel een verfspoor te ontwaren.

Van alle werken die de stad herbergt, werden de 110 meest kunstige door zogenaamde 'hunters' gebundeld in de Street Art Cities-app, een elektronische gids die street art in diverse binnen- en buitenlandse steden letterlijk op de kaart zet. Een van die hunters is streetartexpert ***. Vandaag schuimt hij het gebied rond de Japanse Tuin af. "Als je even door de app scrolt, zie je dat hier werken in alle mogelijke stijlen, maten en vormen de revue passeren. Zo zijn er bijvoorbeeld gigantische pointillistische tekeningen, 3D-illustraties en surrealistische composities, maar evenzeer subtiele paste-ups (plakbare posters, nvdr)."

Dat verscheidenheid niet ontbreekt, bewijzen ook de street artists zelf. *** glundert wanneer hij tussen het speuren door vertelt dat naast lokaal talent net zo goed wereldspelers hun weg vinden naar de stad. "Denk daarbij bijvoorbeeld aan de Australiër Smug en de Griekse Insane51, beiden artiesten van formaat."

Wie 'formaat' zegt, zegt trouwens ook de naam van de Spaans-Argentijnse straatkunstenaar Felipe Pantone. Dat blijkt wanneer de tocht wordt onderbroken voor een fabriekspand aan de Scheepvaartkaai. Op een van de gevels prijkt een QR-code waarvan de schaal langsgeparkeerde auto's tot mieren herleidt. "'s Werelds grootste gesprayde QR-code", oppert ***. "Zo'n 25 meter hoog en 30 meter breed, en hij werkt nog ook. Als je hem scant, kom je meer te weten over de idee achter het werk en verschijnt er een teller die exact toont hoeveel anderen het al bezocht hebben."

Ook op de app krijgen streetartfans toelichting bij de werken. Die gaat bovendien vaak vergezeld van een of meerdere sprekende foto's en een woordje uitleg over de betrokken artiest. Niet voor niets, zegt ***: "Daarmee tonen we dat de pieces gemaakt worden door mensen van alle slag: professionals met een palmares om 'u' tegen te zeggen, maar evengoed hobbyisten die in het dagelijkse leven misschien nog studeren, zelf voor de klas staan of bijvoorbeeld een kantoorjob hebben. Tegelijkertijd laten we zien dat street art echte kunst kan zijn, mét betekenis."

Dat ook graffitiwerken hun plekje vinden op Street Art Cities, doet volgens *** niets af aan zijn statement. "Over het algemeen is zuivere street art gedetailleerder en esthetischer dan graffiti. Het beeld komt altijd op de eerste plaats, waardoor het ook meer werk vraagt. Maar dat wil zeker niet zeggen dat graffiti beperkt blijft tot de snelle, slordige tags (handtekeningen, nvdr) die je ziet op brugpijlers of leegstaande gebouwen. Ook graffitiartiesten zorgen voor creatieve hoogstandjes, die net als streetartwerken een stempel kunnen drukken op de maatschappij. Eenvoudige voorbeelden zijn de huldes aan het zorgpersoneel ten tijde van de coronacrisis en de antiracismegraffiti na de moord op George Floyd. In Hasselt heb je dan weer het women's empowerment van Mr Cenz, of het karaktertje 'Alex Face' van de gelijknamige artiest. Die laatste lijkt een schattig klein meisje in een konijnenkostuum af te beelden, maar wie beter kijkt, ziet een kind dat doodop is omdat het zich zorgen maakt over de wereld waarin het moet opgroeien."

Legaal versus illegaal

De esthetische dispositie van street art maakt dat de werken regelmatig in opdracht of met toestemming worden geschilderd - wat volgens *** bij graffiti veel minder het geval is. De schilderingen kaderen dan vaak binnen legale projecten en initiatieven, waarbij na onderling beraad een passende locatie wordt aangeduid. In Hasselt is één zo'n hotspot de Dorpsstraat, waar zo nu en dan kliekjes toeriste samentroepen bij het omringende kleurentafereel.

Op de hoek van de straat stapt een vrouw van middelbare leeftijd een statig rijhuis uit. Met een fiets aan de hand baant ze zich grijnzend een weg langs enkele voorbijgangers, die een tiental meter verderop driftig foto's maken van wat lijkt op een in bloemen gehuld mannenhoofd. "Druk is het hier nagenoeg altijd. Zelfs 's ochtends vroeg passeer ik regelmatig een horde oude vrouwtjes met een fototoestel. Maar dat vind ik niet erg. Zo sla je nog eens een babbeltje." De 46-jarige *** blijkt interieurarchitecte te zijn, haar man kunstenaar. Ook de muurschilderingen zelf weten ze dus wel te smaken. "Ons huis mogen ze gerust ook eens onder handen nemen. Heerlijk toch, al die creativiteit om je heen." Al lijkt niet iedereen die mening te delen, getuige een welhorende passant die minachtend de neus ophaalt.

Dat ook het stadsbestuur zelf street art omarmd heeft, wordt des te meer duidelijk wanneer je langs stadhuis 't Scheep wandelt. De nieuwbouw op het Limburgplein werd in 2018 voorzien van een 40m² lange zwart-witmural. Een kolos van de hand van de Britse Lucy McLauchlan, wier werk niet zelden figureert in gerenommeerde kunsttijdschriften.

Schepen *** is trots op de kleur in haar stad: "Natuurlijk is het fijn dat we verkommerde of gewoon saaie wijken zo nieuw leven kunnen inblazen. We merken ook dat dat geapprecieerd wordt. Mensen wonen liever in de stad en bezoekers blijven er wat langer hangen." Concrete cijfers ontbreken evenwel, al wezen studies van de Universiteit van Warwick en de Affordable Art Fair respectievelijk uit dat street art vastgoedprijzen omhoogdrijft en mensen ook bereid zijn dat extraatje ervoor neer te tellen. Op de vraag of dat voor haar het belangrijkst is, schudt *** echter het hoofd: "De extra buzz is een mooie bonus, maar street art is iets waar we als stad collectief en om de juiste redenen achter staan. Volgens mij moeten mensen af en toe eens geconfronteerd worden met dingen die buiten hun comfortzone liggen. De diepgang van sommige werken verruimt hun blik en leert hen iets bij. Daarbij heeft Hasselt street art en graffiti altijd gewaardeerd als een vorm van kunst en zelfexpressie, nog voor ze jaren geleden een hype werden."

Eén initiatief dat dat lijkt te bevestigen, is het Hasseltse Street Art Festival. Het festival is er al twaalf jaar een vaste waarde en mag zich daarmee het oudste van België noemen. Elke zomer ontvangt de stad artiesten uit alle uithoeken, die hun bedrevenheid botvieren waar ze maar gewenst is. Volgens *** lokt het evenement dagelijks zo'n 10.000 tot 12.000 bezoekers.

Genkenaar ***, bekend onder het pseudoniem ***, is er als artiest kind aan huis. Wat hij van het initiatief vindt? "Top, want zo worden street art en graffiti uit het verdomhoekje gehaald zonder de werken van de straat te plukken." Toch wil hij niet gezegd hebben dat ze linea recta moeten verdwijnen uit galerijen en veilinghuizen: "De beweging is ontstaan in de publieke ruimte, dus ergens zal het altijd een beetje apart aanvoelen. Maar belangrijker dan de plaats zijn het beeld en de bijbehorende boodschap. Hoe meer mensen ze zien en begrijpen, hoe beter. Op welke manier je dat dan verwezenlijkt, maakt niet uit. Street art en graffiti hoeven niet altijd een antipolitiek en anticommercieel gebeuren te zijn; het is oké om er geld mee te verdienen. Mocht Sotheby's interesse tonen in mijn werk, dan zou ik daar ook niet rouwig om zijn (lacht)."

Op naar een ander stadsdeel waar Hasselt zijn voorlopersrol opeist. Het Kapermolenpark is immers niet alleen een trekpleister voor wandelaars, zwemmers en skaters, maar sinds 2001 ook de thuisbasis van de eerste legale graffitimuur in ons land. Sindsdien hebben 33 Vlaamse steden en (deel)gemeenten dat voorbeeld gevolgd. In Hasselt is de muur inmiddels uitgegroeid tot een heuse zone, die eveneens zes tunnels omvat en zich bevindt in het westelijke deel van het park.

"We laten zien dat street art echte kunst kan zijn, mét betekenis."

"Street art en graffiti hoeven niet altijd een antipolitiek en anticommercieel gebeuren te zijn."

Nu de avond valt, lijkt menigeen de tijd te hebben gevonden om een spuitbus op te pakken en aan het sprayen te slaan. *** en *** zijn in een van de voetgangerstunnel druk in de weer met oranje verftinten. Wat het resultaat wordt, willen ze nog niet verklappen. "Dan moet je binnen een week maar even terugkomen", knipogen ze. De twee ontmoetten elkaar een tijd geleden op een streetartexpo in Gent en schuimen sindsdien samen de legale plekjes af. "Wat heel leuk is, is dat je bijne elke keer nieuwe mensen leert kennen", vertelt ***. "Iedereen is sociaal en helpt elkaar waar nodig, maar ook voorbijgangers tonen interesse als ze je aan het werk zien." *** vult aan: "Af en toe is die interesse negatief en zie je mensen in een boog om ons heen lopen. Maar al bij al reageren de meesten heel fijn." Voor de scholieren is er dan ook één duidelijke slotsom: "Op het einde van de dag heb je je niet alleen geamuseerd; je hebt er ook weer wat nieuwe Facebookvrienden en Instagramvolgers bij!"

De toekomst in beeld(en)

Dat niet elke Hasselaar het streetartbeleid en de bijhorende initiatieven toejuicht, hoeft geen betoog. Maar ook artiesten kunnen hun redenen hebben om sceptisch te zijn. *** Heeft inmiddels meer dan vijftien jaar ervaring - voornamelijk in de illegale scène - en maakte de evolutie rond street art mee van dichtbij. Haar werk beschrijft ze graag als gezond kritisch en soms een tikje provocatief, en laat dat nu net het probleem zijn: "Elke artiest heeft een eigen doel en boodschap, dus ik snap waarom velen die commerciële wending kunnen en willen omarmen. Maar voor anderen, zoals ik, is dat minder evident. Overheden gaan je niet benaderen als net zij het onderwerp zijn van je werk." Het gevolg volgens ***? Een toenemende censuur. "Ik vrees dat je op termijn enkel nog werken zal zien die passen in het kraam van de elite. De andere blijven beperkt tot de illegale scène en worden overspoten of weggehaald. Dat kan niet, vind ik. Ofwel geef je iedereen een platform, ofwel niemand."

*** kiest er bewust voor om geen geld te verdienen met zijn werk, al gelooft hij dat elke street artist daar zelf over moet kunnen beslissen. "Maar eerlijk gezegd vind ik het een behoorlijke omslag vergeleken met de vrijheid en authenticiteit waarvoor de stroming oorspronkelijk stond. Voor sommigen lijkt geld nu al de hoofdfocus te worden, en ik hoop dat die trend zich niet verder zal doortrekken." Voor *** is street art bovenal een uitlaatklep voor zijn lastige thuissituatie. Hij hoopt er echter niet alleen zichzelf, maar ook anderen blij mee te maken. "Net daarom laat ik andermans eigendommen met rust. Ik werk enkel waar niemand er last van heeft. Rond snelwegen, bruggen en tunnels, dat soort dingen. Ik begrijp ook niet waarom dat nog steeds niet mag. Heb je veel van die plekken al eens goed bekeken? Zo grijs en kil, dat ziet er toch niet uit?"

"Ofwel geef je iedereen een platform, ofwel niemand."

Hasselt zelf lijkt de tegenwind tot nog toe niet aan het hart te laten komen. Op het Capucienenplein onthulde de Australische artiest Smug afgelopen lente nog een 450m² grote muurschildering. Daarmee luidde het stadsbestuur de werkin in aan een Europees expertisecentrum voor street art. Voor de realisatie werd al twee keer 75.000 euro vrijgemaakt, al hoopt de stad extra subsidies in de wacht te slepen. Bedoeling van het project is onder meer om organisaties en (beginnende) artiesten ondersteuning te bieden, samenwerkingen op te zetten met kunsthuizen, masterclasses te verzorgen en een tweejaarlijkse kunstmanifestatie op poten te zetten. Naar verwachting zal het expertisecentrum zijn deuren openen in 2027.

Net zoals street art an sich wellicht altijd aanhangers en sceptici zal kennen, gaat hetzelfde op voor de commercialisering ervan. Die is in Hasselt overigens duidelijk zichtbaar en lijkt nog niet meteen af te zwakken. Terwijl sommigen in dat opzicht uitkijken naar een aantrekkelijker straatbeeld, een wijze les of een kans om connecties te leggen, zien anderen uitsluiting en verloochening. Toch loopt door alle getuigenissen dezelfde rode draad: de aanwezigheid van street art maakt Hasselt tot een net iets betere plek.

Want to stay in the loop with the latest blog content? Hit subscribe and receive a weekly update delivered straight to your inbox.